Đừng Ù Ù Cạc Cạc Với Bản Quyền

Sự phát triển của các phương tiện truyền thông và nhất là internet mở rộng cánh cửa thư viện truyền thông toàn cầu cho giới trẻ Việt: Bạn được tiếp xúc với nhiều sản phẩm văn hóa, giải trí và kinh doanh độc đáo đến từ khắp thế giới. Được khơi gợi, bạn sáng tạo ra cái mới dựa trên nền ý tưởng nào đó bắt gặp trên mạng. Việc cóp nhặt, bắt chước, phát triển những cái hay, lạ, ấn tượng đôi khi là một hành động vô ý. Có khi bạn cũng chẳng thể xác định rõ nguồn của “cái hay hay đang ở trong đầu mình” là từ đâu. Từ đây, những nguy hiểm và rủi ro dây dưa đến bản quyền phát sinh.

 

Internet giúp các sản phẩm trí tuệ Việt dễ dàng tiếp cận với thế giới. Nên nếu sản phẩm của bạn trót vi phạm bản quyền của một sản phẩm khác của Mỹ, châu Âu, hay một quốc gia châu Phi nào đó, nguy cơ bị phát hiện và đòi bồi thường càng cao. Sau khi Việt Nam ký Công Ước Berne và gia nhập WTO, bạn không thể bao biện rằng “Tôi vi phạm đó là luật Mỹ, hay luật tận đẩu tận đâu. Chứ ở Việt Nam, tôi đúng và an toàn.” Việt Nam hội nhập = Công dân Việt Nam phải tôn trọng và chấp hành Luật bảo vệ Sản phẩm Trí tuệ của các nước có quan hệ ngoại giao. Có nghĩa: Nếu bạn copy, bạn hoàn toàn có khả năng đáp máy bay ra nước ngoài … hầu kiện!

 

PS1CG, new version

1. Bạn Có Biết Bài Hát “Happy Birthday to You” Đang Được Bảo Vệ Bản Quyền?

Giai điệu 6 nốt của bài Happy Birthday to You do chị em cô giáo Mildred J. Hill và Patty Smith Hill sáng tác năm 1893. Ban đầu có tên “Good Morning to All”, dành cho trẻ em. Giai điệu dễ nhớ, dễ thuộc, dễ đặt lời khiến bài hát nhanh chóng phổ biến. Không xác định được người đã phổ lời Happy Birthday to You, nhưng sau đó, nó trở thành phiên bản nổi tiếng nhất. Từ năm 1935, bản quyền bài hát thuộc về em gái thứ ba nhà họ Hill là Jessica Hill, với đại diện là công ty Clayton F. Summy. Do sự thay đổi nhiều lần của Luật Bản Quyền Hoa Kỳ, thời gian giữ bản quyền bài Happy Birthday to You được kéo dài cho đến tận 2030 (!). Theo đó, bất cứ ai sử dụng bài Happy Birthday to You để thu băng đĩa, biểu diễn ca nhạc, phát trong các chương trình TV, trong phim, thu vào thiệp nhạc, vào trò chơi điện tử hay các sản phẩm kinh doanh, tiếp cận đại chúng đều phải trả tiền bản quyền. Xét tình huống này: Khi tổ chức sinh nhật tại một quán cà phê nhạc sống, ca sĩ hồ hởi hát tặng bạn Happy Birthday to You, thì bạn nên từ chối để tránh tiếp tay cho người khác vi phạm bản quyền – vi phạm luật pháp!

Luật Bản Quyền bảo vệ những sản phẩm “vô hình”: không thể sờ nắn, không thể khóa cất tủ. Khi bạn mua một cuốn sách, bạn có toàn quyền quyết định “tương lai” của cuốn sách sau khi đọc xong: chưng kệ sách, bán ve chai, hay quyên từ thiện. Bạn giữ phần vật chất là một tập giấy in chữ đóng bìa đẹp đẽ. Nhưng bạn không có quyền hạn gì với phần “hồn”– nội dung. Bạn không được photo “tái xuất bản”, không được sử dụng một phần quá dài của cuốn sách để dùng trong những bài báo, bài văn, …, mà không hỏi xin ý kiến hay mua bản quyền từ tác giả.

Tác giả không cần đăng ký bản quyền cho tác phẩm. Ngay sau khi tác phẩm được thể hiện lên một phương tiện hữu hình như CD, tranh ảnh, file vi tính, viết tay, bản quyền tự động thuộc về tác giả và được bảo vệ đầy đủ bởi Luật Bản quyền. Nhưng bạn phải đăng ký với Cục Bản Quyền hay các cơ quan có trách nhiệm để đủ điều kiện làm hồ sơ khởi kiện ăn cắp, hay sử dụng tác phẩm trái phép. Có chứng nhận bản quyền, bạn có 100% quyền in ấn, sao chép, buôn bán hay chuyển nhượng công sức chất xám của mình. Thời gian có hiệu lực bản quyền khác nhau tùy nước. Ở Mỹ, đó là hết cuộc đời của tác giả cộng thêm 70 năm sau đó. Còn theo Công ước Berne, là hết cuộc đời của tác giả cộng thêm 50 năm. Khi bản quyền hết hiệu lực, tác phẩm sẽ thuộc về “thư viện công cộng”, được cho sử dụng rộng rãi, tự do và miễn phí.

 

Dạ Khúc

2. Bảo Vệ Bản Quyền: Được và Không

Bạn có thể đăng ký bản quyền những tác phẩm thể hiện bằng viết, nhạc, sân khấu, phim ảnh, truyền hình, đồ họa, kiến trúc, hoạt hình, ghi âm, tranh vẽ, hình chụp, các phần mềm máy tính.

Các sản phẩm thiết thực dùng để sản xuất ra các sản phẩm khác thì không được bảo vệ bản quyền. Như một chiếc đèn dùng để phát ánh sáng thì không ai có quyền đăng ký bản quyền “chiếc đèn”. Nhưng một chiếc đèn tiêu hao ít năng lượng hơn, phát sáng hơn hay có thiết kế đẹp, bạn được đăng ký bản quyền cho kiểu dáng công nghiệp – bảo vệ những tính năng nổi trội của chiếc đèn mình nghiên cứu ra. Các công thức của những môn khoa học tự nhiên không được bảo vệ bản quyền. Nhưng nếu bạn tìm ra cách lý giải mới cho một công thức nào đó, bạn được đăng ký bản quyền cho cách lý giải của mình. Tin tức, danh bạ điện thoại, thực đơn, … không được đăng ký bản quyền. Tên riêng của bạn cũng không nằm trong danh sách bảo vệ của luật bản quyền.

Ý tưởng không được bảo vệ bởi Luật Bản quyền. Một bộ phim được bảo vệ bản quyền. Kịch bản được bảo vệ bản quyền. Nhưng cốt truyện thì không. Những tình tiết lãng mạn trong phim cũng không được bảo vệ bản quyền. Do vậy, việc nhiều sản phẩm trí tuệ có chung một ý tưởng là rất thường và chẳng thể cọ cãi, kiện cáo nhau chuyện “xâm lấn” ý tưởng. Phim Hàn không thể đăng ký bản quyền cho việc nhân vật chính chết vì ung thư. Nên việc này tái diễn trong phim Trung Quốc, Đài Loan, Thái Lan và Việt Nam. Điều quan trọng không phải là ý tưởng được truyền cảm hứng từ đâu, mà quan trọng là bạn đem nó đi được bao xa.

3. Đặt Tên Thương Hiệu Nhớ Tránh “Walk-Man”, “Workman” …

Bảo vệ Thương Hiệu (trademark) là một nhánh của bảo vệ bản quyền. Luật này đảm bảo thế độc nhất của thương hiệu trên thị trường: Người tiêu dùng không bị bối rối khi nghe tên một nhãn hàng trong một rừng các nhãn hàng. Một thương hiệu có thể đăng ký bản quyền cho tên, logo, kiểu dáng sản phẩm, slogan, hình thức trưng bày mặt hàng. Một số công ty cũng đăng ký bản quyền cho màu sắc, sau khi chứng minh được màu ấy giúp người mua định vị được các quảng cáo, sản phẩm của thương hiệu. Bản quyền Thương Hiệu tồn tại vĩnh viễn, không bị hết hạn và “sung công quỹ” như tác phẩm văn hóa nghệ thuật. Có những thương hiệu đã có bản quyền trên trăm tuổi như Colgate 1806, Kodak 1886, …

Hình dáng đồng hồ cát của chai Coca Cola đã được bảo vệ bản quyền. Slogan “Melt in your mouth, Not in your hand” (Tan chảy trong miệng, không dây ra tay) của kẹo chocolate M&M đã được bảo vệ bản quyền. Do vậy, một công ty Trung Quốc sản xuất bất kỳ sản phẩm nào không thể có cùng slogan, hay dùng dòng chữ này trên các quảng cáo, bất kể là dịch ra tiếng Trung. Dòng máy nghe nhạc cá nhân “Walkman” của Sony có bản quyền à các thương hiệu sản xuất cùng mặt hàng không thể dùng tên này. Thậm chí những tên có phát âm tương tự “Walk-man” hay “Workman” cũng không được dùng. Luật Thương Hiệu bảo vệ Walkman là duy nhất không chỉ trong thị trường máy nghe nhạc cá nhân, mà cả thị trường “bà con” là hàng điện tử. Các công ty sản xuất hàng điện tử, như máy chạy bộ, cũng không thể dùng “Walkman” đặt cho sản phẩm.

 

Lovely me 🙂

4. Teen Thời Hội Nhập Không Thể Lơ Là Luật:

Khi Việt Nam ký Công Ước Berne và gia nhập WTO, muốn trở thành một tác giả, bạn không thể lơ luật bản quyền. Các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật dán tem Việt phải được check kỹ trước khi đưa ra thị trường. Vì: Một, có khi bạn đang thụ động sao chép một design đã được bảo vệ bản quyền. Hai, bạn có đủ kiến thức, biết cách bảo vệ đứa con tinh thần của mình khi nó nổi tiếng khắp thế giới. Ba, bạn đang góp tay xây dựng hình ảnh đẹp của đất nước.

Khi teen Việt đang bung ra kinh doanh và nhiều thương hiệu đa quốc gia sắp tiến quân vào Việt Nam, các luật liên quan đến thương hiệu không được chểnh mảng. Bởi: Khi bạn vi phạm bản quyền thương hiệu (dù là vô tình) và bị phát giác, tiền bồi thường rất lớn (hơn nhiều lần tiền vi phạm bản quyền tác phẩm). Và sau đó, bạn buộc phải dẹp tiệm.

Một vòng các shop Việt Nam hiện nay, chẳng khó để nhìn thấy những thương hiệu nổi tiếng thế giới bị “nhập lậu”. Nhẹ thì mượn tạm tên. Nặng thì vay design, màu sắc bao bì, cách bài trí. Tất tần tật. Bắt nguồn từ tâm lý an tâm – “mình nhỏ, chẳng ông to nào để mắt tới mà phát giác, kiện cáo,” khiến việc này nở rộ trắng trợn. Vay tạm thương hiệu rút ngắn thời gian, tiết kiệm công sức bỏ ra trong giai đoạn đầu gầy dựng kinh doanh, lại có sẵn một mô hình đã được thử nghiệm thành công à nguy cơ thất bại ít hơn. Nhưng về lâu dài, nó hạn chế khả năng phát triển. Chủ nhân khó mà mở thêm shop thứ 2, thứ 3. Vì khi đấy, nguy cơ bị bắt quả tang rất cao.

Một du học sinh Việt Nam tại Webster University Thailand bày tỏ, trong giờ luật truyền thông, giáo sư đã lấy nhiều hình các quán “Starbucks giả” tại Việt Nam và nhiều nước khác làm ví dụ cho việc “đi tắt trong xây dựng hình ảnh kinh doanh” ở các nước đang phát triển. (Starbucks là hệ thống quán cà phê tự phục vụ nổi tiếng thế giới của Mỹ – www.starbucks.com). Các quán này sao chép đến 90 – 95% design logo, cách trang trí nội thất. Những hành động thế khiến chúng ta bị xem là những kẻ ăn cắp trắng trợn và nhơn nhơn không sợ luật. Còn tương lai thì thật bất an. Khi Starbucks quyết định thâm nhập thị trường Việt Nam: Một, họ sẽ bỏ chạy ngay cửa vì thương hiệu mình đã bị làm mất tính độc đáo. Hai, họ sẽ kiện cho phá sản nhiều người rồi mới đường đường chính chính bước vào.

 

Starbucks in Seoul

Công Ước Berne thiết lập và bảo vệ quyền tác giả giữa các quốc gia. Trước khi có công ước Bern, các quốc gia thường từ chối quyền tác giả của các tác phẩm ngoại quốc. Một tác phẩm xuất bản ở một quốc gia được bảo vệ quyền tác giả tại đó, nhưng có thể bị sao chép và xuất bản tự do không cần xin phép tại quốc gia khác.

Các quốc gia ký công ước Bern vẫn có quyền áp đặt các luật lệ riêng cho các tác giả trong nước hoặc từ những nước không ký công ước này.

Mickey 🙂

Chuột Mickey – Rối Rắm Bản Quyền

–      Theo Luật Bản Quyền: Từ năm 2000, chuột Mickey đã đi vào “thư viện công cộng” văn hóa nghệ thuật của thế giới. Bạn có quyền sáng tác truyện Mickey, vẽ hình Mickey … mà không lo bị Disney kiện.

–      Theo Luật Thương Mại: Chuột Mickey là thương hiệu có bản quyền của Disney. Từ đây đến vĩnh viễn, bất cứ ai dùng Mickey làm logo, hay lấy tên “Mickey” đặt cho nhãn hàng mới, in ảnh Mickey lên các sản phẩm kinh doanh đều là vi phạm phát luật.

Trong Bộ Luật Dân Sự Việt Nam, các quyền liên quan đến bản quyền và tác giả từ điều 736 đến điều 749. Trước khi chính thức tung ra một sản phẩm, hãy check kỹ Bộ luật và luật sư chuyên về Bản quyền và các vấn đề liên quan.

LANA

Leave a Reply